काठमाडौँ । तिहार अर्थात् यमपञ्चकको अन्तिम एवं सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण दिन आज दिदीबहिनीले दाजुभाइको सुख, शान्ति, समृद्धि र आरोग्यको कामना गर्दै श्रद्धापूर्वक ‘भाइटीका’ लगाइदिँदैछन्। दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको आत्मीय प्रेम, विश्वास र समर्पणको यो पर्व नेपालीहरूको मौलिक सांस्कृतिक चाड हो।
यमराज र यमुनाको अमर प्रेम कथा
भाइटीका पर्वको सुरुआतसँग यमराज र बहिनी यमुनाको पौराणिक कथा जोडिएको छ। यमलोकका राजा यमराज निरन्तर काममा व्यस्त रहने भएकाले पृथ्वीमा रहेकी बहिनी यमुनासँग लामो समय भेट हुन सकेको थिएन।
बहिनी यमुनाको बारम्बारको निमन्त्रणापछि यमराज कात्तिक शुक्ल प्रतिपदाका दिन पृथ्वी लोक आएर बहिनीको घरमा बसेका थिए। कात्तिक शुक्ल द्वितीयाका दिन यमुनाले दाजु यमराजलाई विधिपूर्वक पूजा गरी सप्तरङ्गी टीका र मखमलीको माला लगाइदिएकी थिइन्। बहिनीको पवित्र स्नेहबाट भावुक बनेका यमराजले ‘आजका दिन जसले दिदीबहिनीको हातबाट टीका ग्रहण गर्छ, ऊ अल्पमृत्यु र नर्कको भयबाट मुक्त हुनेछ’ भनी आशिर्वाद दिएका थिए। सोही दिनदेखि तिहारमा भाइटीका मनाउने परम्परा चलेको हो।
ओखर फुटाउने, तेलको घेरा हाल्ने र सप्तरङ्गी टीकाको महत्त्व
भाइटीकाको पूजा विधि निकै रोचक र दार्शनिक छ। टीका लगाउनुअघि दियो, कलश र गणेशको पूजा गरिन्छ। त्यसपछि दाजुभाइलाई तेल र पानीको सात घेरा हालेर घेरिन्छ, जसले काल र नकारात्मक शक्तिलाई छेक्ने विश्वास गरिन्छ।
ढोकामा ओखर राखेर फुटाउने विधि गरिन्छ, जसको अर्थ दाजुभाइको आयुमा आउने कष्ट र कालको बाटो छेक्नु हो। निधारमा लगाइने सप्तरङ्गी टीकाले इन्द्रेणीजस्तै जीवन रङ्गीन र उज्यालो बनाउने सन्देश दिन्छ। कहिल्यै नओइलाउने मखमली, सुवासिलो सयपत्री र दूबोको मालाले दाजुभाइको यश र कीर्ति सधैँ हरियाली रहोस् भन्ने कामना गर्दछ। दाजुभाइलाई ढाका टोपी लगाइदिएपछि सगुनका रूपमा दही, सेलरोटी, अनरसा र भाइ मसला दिने गरिन्छ।
रानीपोखरीको बालगोपालेश्वरमा विशेष मेला
दाजुभाइ नहुने दिदीबहिनी र दिदीबहिनी नहुने दाजुभाइहरू आज काठमाडौँको ऐतिहासिक रानीपोखरीस्थित बालगोपालेश्वर मन्दिरमा पुगेर पूजाआजा तथा टीका लगाउने गर्दछन्। मन्दिर वर्षको एक दिन आज मात्र सर्वसाधारणका लागि खुला हुने भएकाले बिहानैदेखि श्रद्धालुहरूको ठूलो घुइँचो लाग्ने गर्दछ।
टीकाको उत्तम साइत बिहान ११:०७ बजे
नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले यस वर्षको भाइटीकाको शुभ साइत बिहान ११:०७ बजेका लागि उत्तम ठहर गरेको छ। टीका लगाउँदा लगाउने दाजुभाइ पश्चिम फर्कने र लगाइदिने दिदीबहिनी पूर्व फर्केर बस्नुपर्ने धर्मशास्त्रविद्हरूको सुझाव छ। साइत बिहानको भए पनि भाइटीका दिनभर लगाउन कुनै बाधा नरहेको समितिले स्पष्ट पारेको छ।
